نمی خواهم زیرسایه بزرگان فیلمساز باشم؛ فیلم خودم را می سازم

گروه سینمای ایران – نسرین بختیاری: حسن یکتا پناه از جمله کارگردانانی است که دستیار و برنامه ریز کارگردانان بزرگی از جمله عباس کیا رستمی، جعفر پناهی، تهمینه میلانی و ابراهیم فروزش بوده است. او اولین فیلم بلند خود «جمعه» را در سال ۷۸ ساخت که موفق به دریافت جایزه نوعی نگاه در جشنواره کن ۲۰۰۰ شد. چهارسال بعد او فیلم بلند «داستان ناتمام» را ساخت و حالا با وقفه ای ۱۲ ساله سراغ ساخت «غیر مجاز» رفته است. غیرمجاز داستان دختری را روایت می کند که در پی آمدن به شهر با اتفاقات و چالش های مختلفی رو به رو می شود. از او درباره علت این دوری از سینما پرسیدیم که علت این وقفه را مشکلات و بیماری سرطان همسرش و همچنین اقامت در خارج از کشور عنوان کرد. یکتاپناه معتقد است به مشکلات جوانان و نوجوانان کم پرداخته می شود و به نوعی بیان تصویری دغدغه ها و مشکلات این هنرمندان کار سختی است و گاهی اوقات تابو محسوب می شود. او از دغدغه هایش در خصوص قشر جوان و نوجوان و مسائل اعتیاد که هر روز محدوده سنی آن کمتر می شود و همچنین شباهت های برخی بخش ها به فیلم های تهمینه میلانی صحبت کرد. ادامه گپ و گفت با این کارگردان را از نظر می گذرانید:  چرا فرآیند فیلمسازی شما با وقفه طولانی مدت همراه است؛ آیا سینما را شغل نمی دانید یا شرایط برای فیلمسازی شما هموار نبوده است؟ – من فیلم های قبلی ام را با فاصله دو یا سه سال می ساختم، اما مقداری مشکل شخصی و خانوادگی داشتم و در خارج از کشور اقامت داشتم. در اتریش هم سعی کردم فعال باشم و یک سناریو برای آن ها نوشتم که کار شود، اما متأسفانه هنوز این اتفاق نیفتاده است. تحقیقی درباره یوزپلنگ ایرانی داشتم و می خواستم برای آنها فیلم بسازم. یک سناریو هم اینجا نوشتم که واگذار کردم و اصلا فیلم نساختم. با توجه به اینکه در گذشته دستیار تهمینه میلانی بودید، چقدر در این فیلم تحت تأثیر نگاه او قرار گرفتید؟ – من ۱۸ سال دستیار کارگردان بودم و سال ها با مرحوم علی حاتمی و عباس کیا رستمی و همچنین تهمینه میلانی کار کردم. نمی توانم بگویم تحت تأثیر این کارگردانان قرار نگرفتم و قطعا تحت تأثیر قرار گرفتم، اما نمی خواهم زیر سایه این بزرگان باشم و فیلم خودم را می سازم. به عنوان مثال، نور و رنگ را از مرحوم کیا رستمی یاد گرفتم و به جز این، دیدگاهم بیشتر با خانم میلانی همسو بود. در فیلم «جمعه» همه می گفتند این فیلم را کیا رستمی ساخته و به نام یکتا پناه ثبت شده است، اما من سال ها دستیار کارگردان بودم و به دلیل اینکه اهل جنجال نبودم، از این مسائل گذر کردم. بعضی به من گفتند که «غیرمجاز» شبیه فیلم هایی است که خانم میلانی می سازد و فکر کردند سناریو مربوط به اوست، اما واقعا این طور نیست. در مورد میلاد کیمرام(در نقش شایان) و شباهتش با سیامک در فیلم «ملی و راه های نرفته اش» باید بگویم طبعا می دانید که این فیلم را قبل از خانم میلانی ساختم و این شباهت اتفاقی شده است. شخصیت شایان اینجا دو وجه دارد و به جز رفتارهای کمی متعصبانه، برادر دلسوزی هم هست و معتقدم وجه پارانویایی فیلم خانم میلانی را ندارد. چقدر این فیلم براساس تجربه شخصی شما یا کنش و واکنشی که به نقاط دراماتیک قصه کمک می کند، بوده است؟ – احساس کردم این قصه ای است که متأسفانه هر روز به یک شکل اتفاق می افتد و ربطی به کشور خودمان ندارد. در تحقیقی که داشتم، متوجه شدم سالانه یک میلیون دختر از خانه فرار می کنند. در اروپا این قضیه به شکل دیگری است و فرد را آزاد می گذارند تا خود را با شرایط جدید زندگی تطبیق دهند. متأسفانه در ایران به خاطر چندعامل بچه ها فرار می کنند؛ یا اعتیاد والدین یا طلاق و یا خشونت پدر، مادر و برادر است. این خشونت تبعات مختلف دارد و حتی می تواند تجاوز باشد. در خارج از کشور اگر تعرضی نسبت به یک دختر صورت گیرد، سریع به پلیس مراجعه می کند و تکلیف مشخص است. در ایران این طور نیست و فرهنگ نادرستی از قدیم وجود دارد که نام آن را شرم گذاشتیم و دختربچه ای که مورد تعرض واقع شده باشد، می ترسد که به پدر و مادر خود بگوید. شرایط هرچقدر برای او سخت تر شود، تا حدی می تواند تحمل کند و پس از آن می خواهد از خانه برود. اما در قوانین ما کسی که برایش اتفاقی می افتد، اولین جایی که می تواند برود، نیروی انتظامی است. طبق قوانین ما نیروی انتظامی اولین اقدامی که باید انجام دهد این است که با والدین آن دختر تماس بگیرد و این دور باطل ادامه دارد. بچه های ما باید در فضایی قرار بگیرند که بتوانند حرف های خود را بگویند. معتقدم چندان دانش جوان پروری نداریم و همین طور جوانان را به امان خدا واگذار کردیم و برنامه مشخصی برای این طیف سنی نداریم. به عنوان مثال، اگر مهمانی داریم، در آن تمام طیف های سنی هستند و برنامه یا فیلمی برای رشد و پرورش جوانان خود نداریم. سال ها پیش می خواستم فیلمی در خصوص گذر از بحران بلوغ بسازم، متأسفانه تلویزیون اجازه نداد و معتقد بودند امکان بیان این صحبت ها در تلویزیون وجود ندارد. انگار حجابی وجود دارد که نباید در خصوص آن ها صحبت کنیم. تخصص من جامعه شناسی و صحبت در این رابطه نیست، اما به دلیل اینکه شغلم ایجاب می کند و قرار است آیینه جامعه باشیم، نسبت به این مسائل حساسم. آیا نظر مشاوران و مددکاران باعث شد که تغییر در فیلمنامه ایجاد شود؟ – بله، خیلی از مشاوران و روانشناسان کمک گرفتم. قصه اولیه ما به شدت تلخ بود که در آخر دختران به راه های بد کشیده می شدند و ما امکان نمایش آن را نداشتیم و وزارت ارشاد هم به ما اجازه نداد. تحقیقات میدانی زیادی داشتم و با خیلی از افراد صحبت کردم و از آن ها کمک گرفتم. نخواستم به صورت تخصصی وارد این موضوع شوم، چون هم اجازه آن را نداشتم و هم اینکه نمی خواستم تنها در خصوص طلاق صحبت کنم. همه تلاشم این بود فیلم ساده ای بسازم و بین خانواده های سنتی و خانواده ای که بین مدرنیته و سنت هستند، بروم. معتقدم باید به سلامت از این مسائل گذر کنیم و به گونه ای به توافق برسیم و بر مبنای حال روزمان کار کنیم. واقعیت قضیه خیلی تلخ تر از این صحبت هاست و برای ساخت فیلم می گفتند کاری کنید که در فیلمتان امید وجود داشته باشد و فقط تلخی ها نباشد. بنابراین، چیدمان خود را به شیوه ای پیش بردیم که امکان برگرداندن این دختر وجود داشت. مرکز ثقل این قصه موضوع طلاق و مسائل دختران نوجوان است و همچنان بیان مسائل دختران نوجوان تابو محسوب می شود و چطور سعی کردید به گونه ای قابل پذیرش و کم سانسور بیان شود؟ – علت فرار خیلی از این دختران اعتیاد پدر و مادر است و تلاش می کنند به هر شکلی مواد را تأمین کنند. در حال حاضر شکل اعتیاد تغییر کرده و این قصه قدیمی شده که بخواهیم پدر یا مادر را معتاد نشان دهیم و به همین دلیل تمرکزم بیشتر روی طلاق بود. تلاشم این بود که بیشتر به جوانان نزدیک شوم و دلیل دوری آن ها را از پدر و مادر نشان دهم، اما کمی شیطنت کردم و بار دراماتیک آن را بیشتر نشان دادم. نمی خواستم از سمت منتقدان تحسین شوم، بلکه می خواستم یک فیلم ساده برای بینندگان و دختران ایران بسازم که حتی در یک روستا هستند. فکر نمی کنید بحث دختری که برای عشقی به تهران می آید و در فیلم های دیگر به نحوی دیده شده، تکراری باشد؟ -بله، اما احساس می کنم به چنین موضوعی با این حساسیت کم پرداخته ایم. آخرین فیلم ها که در این رابطه ساخته شده و بازتاب خوبی داشته، «دختری با کفش های کتانی» و «من ترانه پانزده سال دارم» است. به حدی این موضوع زیاد شده است که حساسیت های خود را نسبت به آن از دست داده ایم. متأسفانه افزایش این مسأله تبعات دارد. بر اساس آمار گفته می شود ۳۰ درصد جوان داریم و ۱۸ درصد از آنان زیر۲۰ سال هستند و ۱۰ درصد آنان دخترند که معمولا فرار می کنند و ۸۰ درصدشان به خانه بر نمی گردند. چطور شد که برای نقش های توکا و شادی به بازیگران جوان اعتماد کردید و چرا از بازیگران شناخته شده استفاده نکردید؟ – واقعیت این است می خواستم با یک نفر از دوستانم و آقای عامری پویا تهیه کننده با بودجه کم فیلم را بسازیم، اما به دلیل اینکه آقای عامری به این قصه علاقه داشت، خواستند که از بازیگران شناخته شده هم استفاده کنیم تا بیشتر دیده شود و تمام هزینه را پذیرفت. می خواستیم این فیلم را برای هنروتجربه بسازیم، چون به دلیل کم هزینه بودن، کمتر سینماهای دیگر رغبت می کردند آن را اکران کنند. عمدا می خواستم این بازیگری که از شهرستان می آید، نابازیگر باشد تا تماشاگر بهتر با قصه همذات پنداری کند. این اولین بازی او مقابل دوربین بود. چند بار با نابازیگران کار کرده ام و به دلیل اینکه می توانند خواسته ام را در بازی کردن، تأمین کنند، رغبت پیدا کردم تا بیشتر با آن ها همکاری کنم. پس از آن لیلا زارع و میلاد کیمرام به پروژه اضافه شدند و به دلیل حرفه ای بودن صحبت زیادی در خصوص کار با هم نداشتیم و معمولا می آیند و شاهکار می آفرینند. «غیرمجاز» با یک نگاه تجاری ساخته شده و این مسأله ای است که در فیلم های قبلی شما دیده نمی شد. آیا از ایده آل های خود به دلیل شرایط دشوار فیلمسازی در ایران فاصله گرفتید یا این دوری موقتی و اجباری بوده است؟ – نه، قطعا این دوری موقتی بوده است و می خواستیم اندازه بودجه خود فیلم بسازیم. اگرچه، احساس می کنم به سینمای تجاری نیازمندیم و فیلم بعدی ام طنز است و برای گیشه ساخته می شود. فیلم شما در شرایطی اکران می شود که تب فروش فیلم های کمدی بالا گرفته و نظرتان در خصوص اکران فیلمتان چیست؟ – فیلم ما در گروه آزاد است و شرایط خود را دارد؛ یعنی حتی اگر شاهکار هم بسازیم، به دلیل اینکه سینما نداریم شرایط برای جذب مخاطب سخت می شود. سال قبل می خواستند به ما اکران آزاد بدهند که تهیه کننده ما موافقت نکرد و امسال دیدیم فیلم در حال از بین رفتن است و مجبور به اکران آن شدیم، اما نسبت به اکران آن – با وجود تعطیلی های مکرر- راضی هستیم. بین دو هفته، پنج روز از اکران تعطیل بودیم و فکر کنم شرایط برای فروش فیلم با توجه به نبودن تبلیغات، خوب است. معتقدم فیلم هایی از این دست را باید مدیران آموزش و پرورش و دانش آموزان مدارس تابع آن بخصوص دختران دبیرستانی ببینند و حمایت کنند. مقاطع راهنمایی و دبیرستان باید این فیلم را ببینند و دو نفر از بچه ها را آوردم که این فیلم را ببینند و پس از پایان فیلم یکی از آن ها گریه کرد و تحت تأثیر قرار گرفته بودند و ارتباط برقرار کردند.

نوشته نمی خواهم زیرسایه بزرگان فیلمساز باشم؛ فیلم خودم را می سازم اولین بار در بانی‌فیلم پدیدار شد.