نگاهی به هجوم ساخته شهرام مکری/ انسان، جنایت و احتمال!

سینماسینما، عزیزالله حاجی‌مشهدی:

حالا دیگر نوشتن درباره یک فیلم تازه از شهرام مکری را باید خیلی جدی‌تر گرفت. در این‌که برای ساخت و پرداخت اثری از نوع «هجوم» – که از قضا کارگردان فیلم خود نیز در نگارش فیلمنامه آن در کنار نسیم احمدپور نقشی کارساز داشته است- نباید لحظه‌ای نیز تردید کرد. حتی خیلی بیشتر از فیلم متفاوتی مثل «ماهی و گربه» که هم در نوآوری‌های شکلی و فنی – ساختاری خود (به‌ویژه در شکست زمان‌های تودرتو) و هم در نوع نگاه به پدیده‌های اجتماعی، متفاوت با کارهای کلیشه سینمای ما عمل کرده است. حالا در فیلم «هجوم»، در طراحی بسیار دقیق و جزئی‌نگرانه همه صحنه‌ها و فضاها و در چهره‌پردازی و طراحی لباس، دقت نظری انکارناپذیر به کار رفته است.

«هجوم»، آشکارا نشان می‌دهد که برای تولید فیلم‌هایی از این دست، حتی یک لحظه نیز بدون طرح و نقشه از پیش اندیشیده‌شده نمی‌توان دست‌به‌کار شد. چیزی که ممکن است ساده‌اندیشانه از سوی کسانی در رویارویایی با فیلم «هجوم»، به بازی با فرم یا با بیانی دیگر برای کم‌ بها کردن چنین خلاقیت‌هایی، از آن به «فرم بازی» تعبیر شود، چیزی جز انتخاب ساختاری مناسب برای بیان موقعیت‌ها و معارفه پُرابهام شخصیت‌های محوری چنین اثری نیست. حالا دیگر نمی‌توان این حجم از طراحی‌های صحنه با تعیین مسیر دقیق رفت و برگشت‌ها و چرخش‌ها و بالا و پایین رفتن‌های درست و سنجیده دوربین را به‌سادگی نادیده گرفت و انسجام نسبی کلیت اثر را امری تصادفی تلقی کرد. اگرچه در فیلم به معنای متعارف در تدوین، انقطاع بصری با استفاده از برش نماهای مختلف و رفت و برگشت‌های حاصل از قطع نماها پیش نمی‌آید، با این همه، در روند فیلم‌برداری با تمهیدی هوشمندانه، در سایه حرکت‌های از پیش طراحی‌شده دوربین که صد البته مهندسی‌شده و بسیار ظریف به نظر می‌رسد، از طریق بسته شدن یا باز شدن نماها و رفت و برگشت‌های دوربین و خروج و ورود آدم‌های حاضر در صحنه از قاب، با انتخاب فیلم‌برداری به شیوه بدون قطع (پلان سکانس) در عمل نقش تدوین نیز برای ایجاد ضرباهنگی مناسب در فیلم به فراموشی سپرده نشده است. اگر کلیشه‌گریزی، آشنایی‌زدایی و ساختارشکنی را در چنین کاری از ویژگی‌های نوآورانه آن به حساب آوریم، فیلم‌برداری دشوار (علیرضا برازنده)، ساخت موسیقی مناسب برای این فضاسازی‌های فراواقع‌گرایانه (میلاد موحدی)، طراحی صحنه و لباس، جلوه‌های ویژه دیداری و میدانی و هم‌چنین بازی‌های به‌خوبی هدایت‌شده عبد آبست، بابک کریمی، محمد ساربان و الهه بخشی را هم نمی‌توان در مجموعه امتیازهای مثبت چنین اثری نادیده گرفت.

«مکان» نیز در این فیلم به موازات شخصیت‌های محوری فیلم، هویتی مستقل پیدا می‌کند. اگرچه با مکانی به‌ظاهر آشنا (یک ورزشگاه که البته با همه ورزشگاه‌های معمول انگار فرق دارد و حتی نوع آماده‌سازی بدنی و تمرین‌ها و حرکت‌های اعضای گروه نیز برای ما تازگی دارد!) روبه‌رو می‌شویم، اما در جایی قرار می‌گیریم پر از راهروها و فضاهای تودرتو، مه‌آلود و سرد و خشن با رنگ‌مایه‌ای از نورهای سبز تیره یا خاکستری و گاه در یک فضای کوچک گم‌شده در غباری سرخ‌رنگ که بیشتر به فضاهای رازآلود و ذهنی و حتی مالیخولیایی شباهت دارد و قرار نیست آشکارا به مرز جغرافیایی خاصی اشاره‌ای روشن داشته باشد.

چند کارآگاه و مامور مجرب – که حسابی مو را از ماست می‌کشند و برایشان پوشیدن شلوار رنگی و خوردن نیمرو یا اُملت با پنیر خامه‌ای به‌عنوان صبحانه توسط قاتل، به‌راستی تفاوت معناداری دارد!- همه اعضای گروه را که با توجه به نوع پوشش، چهره‌آرایی و نوع خال‌کوبی‌های مشابه روی بدنشان، بیشتر ما را به یاد گروه‌های خاصی از پیروان یک مرام و مسلک از حلقه‌ها و فرقه‌های ماسونی می‌اندازد، جمع کرده‌اند تا در بازسازی صحنه جنایت همکاری کنند. همه ماجراها، چه آن‌ها که در دایره بسته همین مکان مشخص (یعنی ورزشگاه) از زبان علی (عبد آبست) به‌عنوان متهم اصلی جنایت، روایت می‌شود و ما می‌بینیم، و چه مکان‌ها و رخدادهایی که در فیلم، تصویری از آن‌ها نمی‌بینیم، اما در دل روایت کسی که به‌عنوان شخصیت محوری و نزدیک‌ترین عضو گروه به فرد کشته‌‌شده (سامان) به آن‌ها اشاره می‌شود، درمجموع فضایی فراواقع‌گرایانه (Surreal) به ما ارائه می‌دهد که نباید و نمی‌توان برای یکایک ماجراها و حتی آدم‌ها و روابط پیچیده میان آن‌ها به فکر «مابه‌ازای خارجی» باشیم. این‌که راوی داستان (به‌عنوان اول شخص) خود در جایگاه متهم و مظنون اصلی این جنایت قرار می‌گیرد، این خوبی را دارد که ما به‌سادگی می‌توانیم در همراهی با او و با واسطه او به تمامی ‌زوایای پنهانی که او فرصت حضور در آن‌ها را داشته است، سرک بکشیم و به‌ویژه در گره‌گشایی از یک ماجرای پیچیده، با مشکل کمتری روبه‌رو شویم. اما این همه ماجرا نیست.

من برای این نقد و بررسی، عنوان «انسان، جنایت و احتمال»- نام یکی از داستان‌های بلند دوست دیرینه‌ام زنده‌یاد نادر ابراهیمی – را وام گرفته‌ام، چراکه اعتقاد دارم در فیلم «هجوم»، حتی برای جنایت مورد تحقیق کارآگاهان جنایی نیز نمی‌توان به قطعیتی معین رسید. به‌خصوص که با پیدا شدن خواهر سامان (الهه بخشی) در نیمه راه این بررسی‌ها و بازسازی صحنه جُرم، و کمی ‌بعد، با پیدا شدن ناگهانی سروکله خود سامان در فصل پایانی فیلم (با صدای مردانه و قد و قواره و لباس و کلاه لبه‌دار و پوششی نزدیک به خواهرش!) به‌راستی که در قطعیت جنایت مورد نظر ماموران، دچار تردید می‌شویم و تناسب مضمونی ِعنوان این نقد (انسان، جنایت و احتمال!) پررنگ‌تر جلوه می‌کند. با این همه، جایی که علی برای پُرکردن شیشه‌های مخصوص خون مورد نیاز خواهر سامان (یا خود سامان) به یک قتل تازه در برابر چشمان ما دست می‌زند، تردیدی باقی نمی‌ماند که راز مگوی افراد این گروه مرموز که مثل اعضای قسم‌خورده یک حلقه فکری از نوع مسلک‌های ساختگی هستند، همانا در باخبر بودن آن‌ها از «خون‌آشام بودن» سامان و خواهرش و در هم‌دستی با آنان نهفته بوده است! آدم‌هایی که ما را به یاد خفاش‌های خون‌آشام یا وامپیرها (Vampire)، دراکولا‌ها (Dracula) و درندگان خون‌آشام انسان‌نمای مجموعه تلویزیونی «Grimm» می‌اندازند… و کار به جایی می‌رسد که حتی گویا «عشق» نیز با نیروی ازلی- ابدی خود و به کمک آن خنجر جادویی – که به گفته فروشنده آن (لوون هفتوان) اگر به دست همان کسی که آن را در سینه دیگری نشانده است، از جایش بیرون کشیده شود، نشانی از زخم بر جای نمی‌ماند – دیگر در عمل نمی‌تواند گرهی از کار فروبسته آدم‌های روزگارمان بگشاید!

در فیلم «هجوم» که بسیاری از منتقدان بیشتر بر جنبه‌های فنی آن، به‌ویژه به نوع فیلم‌برداری و طراحی‌های دقیق صحنه‌های پیچیده و دایره‌وار آن، تاکید می‌کنند، از نوع روایت چندلایه و وجوه داستان‌پردازانه اثر و توجه به مباحث معناشناختی نیز نمی‌توان به‌سادگی گذشت. برای فاصله گرفتن علی در لحظه‌های حساسی از بازپرسی‌ها و بازسازی صحنه جنایت و پرسه زدن‌های سرخوشانه یا گیج و گنگ او با خواهر سامان در فضای باز زمین بازی – هم‌زمان با بی‌خیالی ماموران پلیس از غیبت او به‌عنوان متهم اصلی- نمی‌توان توجیهی باورپذیر پیدا کرد. با این همه، اشاره به فضاهای شبه‌توهمی ‌و به‌ظاهر متفاوت «بیرون حصار» و «درون حصار» یا جهان دو قطبی تاریک و روشن اشاره‌ای نمادین و در عین حال تاریخی به تقابل «نور و ظلمت» و «خیر و شر» دارد. در تاویل باورپذیری از سوی سامان و خواهرش که در سفر استفاده‌ای نمادین از چمدانی بزرگ می‌کنند که در فیلم چندین بار بر وجود آن تاکید می‌شود- و تازگی‌ها نیز یکی از چرخ‌هایش شکسته و با همه چسب‌های دنیا هم نمی‌شود آن را مثل اولش محکم کرد!- و برایشان مثل چراغ جادو یا قالیچه پرنده کارساز می‌شود، درمی‌یابیم که آن‌ها به هر دو سوی حصار سرک کشیده‌اند و تفاوتی معنادار میان هر دو سوی حصار نیافته‌اند! نکته‌ای که بیش از هرچیز بر تلخی حقیقتِ بی‌فردایی انسان تاکید دارد و از نوعی یأس فلسفی، پوچ‌انگاری و ناامیدی از فردای روشن حکایت می‌کند!

ماهنامه هنر و تجربه

منبع: سینما سینما

آدرس کوتاه: https://www.rokh.in/news/40996

دیدگاه

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

شهرام مکری

هجوم

خبرهای پربازدید

«شطرنج باد»؛ فروپاشی ساختارهای کهنه

سینماسینما، آریو همتی «شطرنج باد» به نویسندگی و کارگردانی محمدرضا اصلانی و تهیه‌کنندگی بهمن فرمان‌آرا یکی از قله‌های موج نوی سینمای ایران محسوب می‌شود؛ موج نویی‌ها در سه شاخه: ۱ـ موفق در گیشه و تبدیل شدن به جریان اصلی با «قیصر » مسعود کیمیایی ۴۸ ۲ـ نیمه موفق بین مخاطبان سینما با «گاو» داریوش مهرجویی ۴۸ […]

رحمان احمدی به کادر فنی سپاهان اضافه شد

باشگاه سپاهان در تکمیل کادر فنی خود برای فصل جدید، رحمان احمدی، دروازه‌بان سابق تیم ملی فوتبال ایران را به عنوان مربی دروازه‌بان‌ها انتخاب کرد تا در کنار محرم نویدکیا فعالیت کند.

اکران «پس از عاشقی» از ۲۴ تیر در هنروتجربه

فیلم سینمایی «پس از عاشقی» به کارگردانی محمدعلی صفورا از ۲۴ تیر در گروه سینمایی هنروتجربه اکران می‌شود. نوشته اکران «پس از عاشقی» از ۲۴ تیر در هنروتجربه اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سایه‌ی سربازی بر سنگر تراکتور/ بیرو سرباز می‌شود و دروازه خالی؟

فرارسیدن خدمت سربازی علیرضا بیرانوند در آستانه آغاز فصل جدید لیگ برتر، دست سران باشگاه تراکتور را لای پوست گردو گذاشته است.

از مهرانه مهین ترابی تا حسن معجونی و سارا رسول زاده و... روی صحنه

این روزها بازیگرانی از نسل‌های گوناگون روی صحنه‌ تیاتر هستند، بعضی با فاصله کم به صحنه بازگشته‌اند و برخی هم بعد از چند دهه دوری از تئاتر.

سه جایزه دیگر برای «آنها مرا دوست داشتند» در آمریکا

فیلم سینمایی «آنها مرا دوست داشتند» به کارگردانی محمدرضا رحمانی موفق شد سه جایزه جشنواره روزولت آیلند آمریکا را از آن خود کرد. نوشته سه جایزه دیگر برای «آنها مرا دوست داشتند» در آمریکا اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

روایت کمترشنیده شده از ناصر تقوایی

ناصر تقوایی می‌گفت: وظیفه اصلی ما فیلمسازان، نویسندگان و نقاش‌ها این است که زبانی بومی برای این حرفه‌ها پیدا کنیم و بزرگترین کاری که این نسل می‌تواند انجام بدهد، غنی‌تر کردن آن است.

اولین تصویر بابک حمیدیان در «فیل»

اولین تصویر بابک حمیدیان در فیلم سینمایی «فیل» به کارگردانی رضا گوران منتشر شد.

سه جایزه آمریکایی به فیلم ایرانی رسید

فیلم سینمایی «آن‌ها مرا دوست داشتند» در ادامه حضورهای جهانی خود، موفق شد سه جایزه جشنواره روزولت آیلند آمریکا را از آن خود کرد. به گزارش سینماسینما، فیلم سینمایی «آن‌ها مرا دوست داشتند» به کارگردانی محمدرضا رحمانی در بیست‌وهفتمین دوره جشنواره روزولت آیلند ‏(Roosevelt Island Film Festival) که از ۲۵ تا ۲۸ ژوئن در سالن […]

سپاهان ستون چندمنظوره‌اش را حفظ کرد

سپاهان با تمدید قرارداد امید نورافکن، یکی از مهم‌ترین پرونده‌های نقل‌وانتقالاتی خود را بست تا یکی از مهره‌های کلیدی محرم نویدکیا در فصل پیش‌رو این بازیکن چندپسته باشد.

منتظر بمانید..

نگاهی به هجوم ساخته شهرام مکری/ انسان، جنایت و احتمال!

آخرین خبرها

مرتبط با خبر

شهرام مکری

هجوم

خبرهای پربازدید

«شطرنج باد»؛ فروپاشی ساختارهای کهنه

رحمان احمدی به کادر فنی سپاهان اضافه شد

اکران «پس از عاشقی» از ۲۴ تیر در هنروتجربه

سایه‌ی سربازی بر سنگر تراکتور/ بیرو سرباز می‌شود و دروازه خالی؟

از مهرانه مهین ترابی تا حسن معجونی و سارا رسول زاده و... روی صحنه

سه جایزه دیگر برای «آنها مرا دوست داشتند» در آمریکا

روایت کمترشنیده شده از ناصر تقوایی

اولین تصویر بابک حمیدیان در «فیل»

سه جایزه آمریکایی به فیلم ایرانی رسید

سپاهان ستون چندمنظوره‌اش را حفظ کرد

جعفر پناهی

jafar panahi

شهرام مکری

shahram mokri

سینمای مستقل ایران را به رسمیت بشناسید

شهرام مکری

shahram mokri

«خرگوش سیاه، خرگوش سفید» بهترین فیلم جشنواره هاینان چین شد

بابک کریمی

babak karimi

شهرام مکری

shahram mokri

فیلم شهرام مکری به ۴ جشنواره خارجی می‌رود

شهرام مکری

shahram mokri

نماینده اسکار تاجیکستان به عربستان می‌رود/ نمایش فیلم شهرام مکری در جشنواره دریای سرخ

شهرام مکری

shahram mokri

«خرگوش سیاه، خرگوش سفید» در راه سنگاپور

شهرام مکری

shahram mokri

«جنایت بی‌دقت»؛ طغیانِ زمان، تکرارِ تاریخ و رقصِ سرنوشت در سینمای شهرام مکری

آزیتا حاجیان

azita hajian

رامبد جوان

rambod javan

از چالش‌های تماشایی «رامبد» تا هشدارهای سینمایی «آزیتا»

شهرام مکری

shahram mokri

چهار فیلمساز ایرانی در مسیر اسکار؛ از علی زرنگار تا شهرام مکری

شهرام مکری

shahram mokri

یک اثر ایرانی دیگر در اسکار ۲۰۲۶؛ فیلم شهرام مکری نماینده تاجیکستان شد

جعفر پناهی

jafar panahi

شهرام مکری

shahram mokri

جشنواره بوسان برگزیدگانش را شناخت/ سه جایزه برای سینماگران ایرانی

شهرام مکری

shahram mokri

جشنواره بوسان به فیلم شهرام مکری جایزه داد

بابک کریمی

babak karimi

شهرام مکری

shahram mokri

«خرگوش سیاه خرگوش سفید» راهی شیکاگو شد

شهرام مکری

shahram mokri

فیلم شهرام مکری در بخش رقابتی جشنواره بوسان

شهرام مکری

shahram mokri

پایان ساخت فیلم جدید شهرام مکری در تاجیکستان

مجید مجیدی

majid majidi

تورج اصلانی

toraj aslani

خبرهای اختصاصی سینماسینما از جشنواره کن؛ مجیدی و فرهادی نمی‌رسند/ در انتظارِ روستایی، پناهی، مکری، کاهانی و اصلانی

انتقاد مهوش وقاری از کمدی‌های امروز؛ لودگی است!

محسن قاضی مرادی

mohsen ghazi moradi

گزارش تصویری از مراسم بدرقه پیکر محسن قاضی مرادی

محسن قاضی مرادی

mohsen ghazi moradi

یادی از محسن قاضی‌مرادی و تلاش مهوش وقاری