نگاهی به علل شکست یا توفیق فیلم های اکران امسال ؛ اعجوبه‌های گیشه‌ای (بخش اول)

از آغاز امسال تاکنون ۴۰ فیلم به اکران عمومی رسیده اند که از قبل آن بیش از ۱۱۰ میلیارد تومان نصیب سینمای ایران شده است. این در حالی است که کل رقم فروش سال گذشته سینمای ایران با اکران ۵۷ فیلم، تنها ۷۴ میلیارد تومان بود و مقایسه این دو، روزهای خوب و استقبال شدید را برای گیشه نوید می دهد. هر چند امسال روند فروش برخی فیلم ها شگفت انگیز و فوق العاده بود و رکوردهای عجیبی را بر جای گذاشت، اما شکست و ناکامی برخی دیگر از آثار هم به همان اندازه تعجب آور بود. حق بدهید در سینمایی که رضا عطاران کمدین محبوبی است و «من سالوادور نیستم» با تکیه بر او ۱۴ میلیارد می فروشد و همین بازیگر در «دراکولا» به چهار میلیارد هم نمی رسد و «آبنبات چوبی» هم با بهره گیری از او حتی یک و نیم میلیارد هم به گیشه اش سرازیر نمی شود باید با تکیه بر نسبیت ها و اما و اگرها تحلیل ارائه داد.

مطلب حاضر به انگیزه گیشه پربار امسال مروری دارد بر دلایل فروش یا شکست فیلم های اکران شده در سال جاری با نگاهی گذرا بر ساختار این آثار. توضیح آخر اینکه به فیلم ها براساس ترتیب میزان فروش پرداخته شده است.


«من سالوادور نیستم»؛ اعجوبه نازلمنوچهر هادی در حوزه سینمای اجتماعی صاحب سبک است و این نگاه گزنده او به حوادث و زندگی در فیلم ها و سریال هایش نمود عینی پررنگی دارد. این در حالی است که از سینمای کمدی او نشان و اثری نمی توان یافت و شاید همین مسئله موجب شد تا طنز سریال «خوب، بد، زشت» نتواند را راضی کند. همین معضل گریبانگیر «من سالوادور نیستم» هم بود و در مواجهه با یک فیلم یک ساعت و نیمه، تنها چند دقیقه کوتاه کمدی یافت می شد. لحظاتی که اگر رضا عطاران از فیلم گرفته می شد، حتی همان ها هم رنگ رخوت به خود می گرفتند و مزه شان از بین می رفت. عطاران با قدرت بداهه پردازی اش می توانست حجم عمده ای از شوخی ها را به فیلم هادی تسری دهد، اما به خواست کارگردان از این کار بازداشته شده بود تا نتیجه، یک درام اجتماعی با اندک پلان ها و دیالوگ های طنز به نظر برسد تا یک فیلم کمدی. شاید پالایش اغراق شده فیلم از کمدی های معمول در سینمای ایران هم ضربه دیگری به فضای سالوادور زد تا جایی در میان آثار شاخص و ماندگار این ژانر پیدا نکند. با این وجود، تمام ضعف های مذکور موجب نشد تا فیلم در گیشه شکست بخورد و از قضا شرایط جوری رقم خورد تا- احتمالاً به صورت موقتی- عنوان پرفروش ترین ساخته سینمای ایران را به دست آورد. البته فیلم اکران معمولی خود را از زمستان سال قبل آغاز کرد، ولی بی برنامگی تلویزیون در نوروز ۹۵ و آنونس های پر و پیمان ماهواره ای در کنار تیزرهایی جذاب، دست به دست یکدیگر دادند تا گیشه ای رکوردشکن را تجربه کند.

سالوادور از لوکیشن برزیل هم آنچنان که باید استفاده نکرده بود تا بتوان این مزیت را به دلایل فروش فیلم پیوند داد. ضمن آنکه عطاران در این فیلم به شدت از فقدان یک پارتنر قَدَر در عرصه طنز رنج می برد و امکان تکمیل شوخی هایش را نداشت. نکته ای که باز هم در عدم پرورش و افزایش بار طنز فیلم تأثیر منفی داشت.

توفیق فیلمی در حد و اندازه «سالوادور…» بی اغراق شاید دیگر در سینمای ما تکرار نشود. فیلمی که کارگردانش آن را خارج از دنیای مقبول خود ساخت و تماشاگرانش خیلی از سالن های نمایش آن راضی بیرون نیامدند. ضمن اینکه با حذف پخش آنونس فیلم ها از شبکه های ماهواره ای و تمهیداتی که تلویزیون برای برنامه های نوروز آینده در نظر گرفته، بعید به نظر می رسد اکران عید ۹۶ هم بتواند رکورد سالوادور را جا به جا کند (مگر آنکه «فروشنده» به این موفقیت برسد). در عین حال سازندگان این فیلم توانستند رکود را شاید به صورت موقتی از سینماها دور کنند و مردم را با سالن های تاریک آشتی دهند. اتفاقی که کاملاً در راستای تقویت بنیه اقتصادی سینمای ایران روی داد و جای تحسین دارد. این فیلم در نهایت با رقم ۱۴ میلیارد و سیصد و سی میلیون تومان از سینماها خداحافظی کرد. آن هم در شرایطی که کف فروش فیلم پایین نیامده بود و همچنان صف های طولانی خرید بلیت را به همراه داشت. اگر کشورمان از لحاظ تعداد سینماها اشباع بود، قطعاً سالوادور در صورت تداوم اکران می توانست همچنان به رکوردشکنی اش ادامه دهد.


«۵۰ کیلو آلبالو»؛ دستاویزی برای مخالفان سیاسییکی از مضحک ترین اتفاقات در سینمای ایران را باید همین اکران دو فیلم از یک کارگردان در دو فضای متفاوت دانست.

مانی حقیقی در حالی «۵۰ کیلو آلبالو» را به اکران نوروز سپرد که با فاصله ای کوتاه، ساخته تحسین برانگیز او «اژدها وارد می شود» هم رنگ پرده را به خود دید. «۵۰ کیلو آلبالو» یک شبه کمدی بنجل و کم ارزش است که تنها افزودنی او به سینمای ایران، رقم فروش ۱۳ میلیارد و پانصد میلیون تومانی اش بود. فیلم در فضایی آشفته و مملو از شوخی های رکیک و جنسی و ادبیات نازل حاکم بر دیالوگ های کاراکترهایش، از همان امکانات و بستری که برای فیلم «من سالوادور نیستم» فراهم بود، بهره شایسته را برد. آنونس های فراوان ماهواره ای و تشدید علاقه مردم برای فیلم دیدن در سینما خیلی به نفع «۵۰ کیلو آلبالو» تمام شد. به ویژه آنکه خیلی از سینماروها در رجوع گیشه و عدم امکان تهیه بلیت های فیلم منوچهر هادی، ناگزیر پول خود را به سبد ساخته حقیقی ریختند و به بالا کشیدن آن در جدول فروش کمک شایانی کردند. مانی حقیقی در «۵۰ کیلو آلبالو» برگ تازه ای به کارنامه فیلمسازی خود افزود که تا پیش از آن سابقه نداشت. دقیقاً عین رفتاری که فرهاد توحیدی در مقام فیلمنامه نویس کرد. بی خیالی و اضمحلال فکری حاکم بر این فیلم به اسم کمدی سازی، مخاطب را چنان سرخورده می کرد که در قضاوت نسبت به «اژدها وارد می شود» در تنگنا قرار می گرفت. فیلم حتی از ستاره های نام آشنای این ژانر هم عاری بود و معدود کمدین های این دوره از جمله فرهاد آئیش، بهنوش بختیاری، سروش صحت، علی صادقی، پژمان جمشیدی، سیامک انصاری، هادی کاظمی و مهران غفوریان هر یک حضوری کوتاه و اغلب منفعل در این فیلم داشتند. در واقع کاراکترهای اصلی فیلم را دو چهره جوان یعنی هستی مهدوی فر و ساعد سهیلی شکل دادند که کمتر در حوزه طنز یادی از آن دو می شود. کارگردان هیچگاه حاضر نشد درباره این فیلم در مقام دفاع برآید و منتقدان حسابی بر آن تاختند. «۵۰ کیلو آلبالو» هم از جمله فیلم هایی است که تنها با بهانه جذب مردم به سینما می توان گوشه چشمی به آن داشت و در غیر این صورت، کاستی های بی شمار و ساختار بی در و پیکرش هیچ جایی برای دفاع از آن باقی نمی گذارد. فیلمی که حتی نمی توان به عنوان سینمای تجاری یا بدنه از آن نام برد و ابعاد سخیف و ناامید کننده اش قابل شمارش نیست.

این فیلم البته نقش پررنگی در اوجگیری مخالفت ها با وزارت ارشاد از سوی مخالفان و منتقدان ایفا کرد و بی اغراق یکی از علل اصلی استعفای اخیر علی جنتی، صدور پروانه نمایش برای آن بود. تا جایی که بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق (ع) در نامه ای سرگشاده به حجت ا… ایوبی، رییس سازمان سینمایی از آن با عنوان «پیاله آلبالوی فاسد» یاد کرد و با این تعبیر که فساد این فیلم دامن سینمای کشور را خواهد گرفت، مقدمات جلوگیری از توزیع آن را در شبکه نمایش خانگی مهیا کرد. همین حواشی منفی گریبانگیر فیلم حقیقی شد تا حسرت رسیدن به مرز ۱۴ میلیارد تومان فروش در دلش بماند و از کورس اکران کنار رود.

«فروشنده»؛ امید به رکوردشکنیفیلم آخر اصغر فرهادی همچنان روی پرده است و خوب هم می فروشد؛ طوری که با گذشت یک ماه و نیم از اکران خود هنوز در قیاس با سایر رقبا، فروش روزانه بیشتری دارد و مثلاً همین جمعه شب گذشته ۱۵۰ میلیون تومان فروخت. روندی که موجب شده ۲۴ سینما فقط در پایتخت با میل و علاقه کامل در خدمت آن باشند و احتمال شکستن رکورد «من سالوادور نیستم» توسط «فروشنده» را افزایش دهند.

«فروشنده» هر چند زیر نام اصغر فرهادی و در لوای همزمانی اهدای دو جایزه ارزشمند از سوی جشنواره معتبر کن به اکران رسید، ولی انصافاً با توجه به استانداردهای جهانی اثر، شایستگی فروش چشمگیر خود تا این مقطع از اکران را دارد. فیلم فرهادی با احتساب فروش شهرستان تاکنون بیش از ۱۲ میلیارد تومان فروخته است و بی تردید اگر مراسم اسکار هم با این روزها مقارن و «فروشنده» در صورت راهیابی، موفق به دریافت جایزه می شد، باز هم شوک دیگری به گیشه وارد می آمد. جالب آنکه «فروشنده» تمام معادلات حاکم بر اکران، به ویژه فرمول هایی که درباره دو فیلم قبلی- که ذکرشان رفت- مطرح شد را هم برهم زد. به این معنی که فیلم- با تصمیم لجبازانه و تلافی جویانه فرهادی- نه تبلیغات تلویزیونی دارد و نه از اهرم ظاهراً موثر ماهواره بهره برده است. با این وصف، فیلم اختتامیه ای به یاد ماندنی را ثبت کرد و در کمتر از یک هفته، راه به باشگاه میلیاردی ها یافت.

فرهادی در «فروشنده» هر چند، حادثه ای تکان دهنده را در لفافه ای از نقدهای تند اجتماعی همچون سیلی بر صورت تماشاگرش می کوبد، اما به شدت تلاش کرده از فیلم های قبلی اش جلوتر باشد. با این حال خیلی از منتقدان بدون عنایت به افتخارهای جهانی و توجهات گرم داخلی، فیلم را از جهاتی برنمی تابند و بر آن خرده می گیرند. اشکالات وارد بر فیلم فرهادی از عامه پسندترین شکل آن در قالب گاف های روایی تا ایرادهای فیلمنامه ای، البته چیزی از جایگاه شاخص آن نمی کاهد، ولی موجب می شود تا «فروشنده» را یک پله پایین تر از دیگر آثار مثال زدنی فرهادی، به ویژه «درباره الی»، «گذشته» و حتی «چهارشنبه سوری» ارزیابی کنیم. فرهادی گویا در «فروشنده» بیش از آنکه در بند سینما و کارگردانی باشد، روی مضمون اثرش وقت و اندیشه گذاشته و آن را پرورانده است. شاهد این ادعا می تواند میزانسن ها و دکوپاژهای ساده و طراحی چند موقعیت شعاری و رو، از جمله سکانس تاکسی، بخشی از فصل های داخلی مدرسه و شاید خیلی از لحظات اجرای نمایش باشد. بازی ها خیلی پیچیده و فوق العاده نیستند و تنها از میان چهره های آشنا شهاب حسینی کاملاً در خدمت فضای فیلم و هوشمند در ارائه نقش دیده می شود. حال آنکه قطب مهم و اثرگذار دیگر بازیگری در این فیلم را بی شک باید متعلق به فرید سجادی حسینی دانست که کوله باری از تجربه را در یک نقش به ظاهر ساده، فخرفروشانه به نمایش می گذارد.

«فروشنده» را در هر حال باید جزو معدود آثار مهم و درخشان امسال تلقی کرد و امیدوار بود که با رکوردشکنی هایش، ویترین سینمای ایران و تاریخچه آن را جذاب تر و آبرومندانه تر کند.


ادامه دارد …منبع: روزنامه بانی فیلم