ناصر تقوایی؛ صدای خاموشِ یک سینمای بیدار
سینماسینما، مجید موثقی
مرگ ناصر تقوایی، فیلمساز برجسته و تأثیرگذار سینمای ایران، خبر کوتاهی بود که مثل نسیمی از گذشته وزید و ذهن بسیاری را به سالهایی دور برگرداند؛ به روزهایی که او نه فقط کارگردانی جسور و دقیق بود، بلکه معلمی الهامبخش برای نسلی از هنرمندان جوان نیز محسوب میشد. تقوایی در سینمای ایران نه فقط بهخاطر فیلمهای ماندگارش، که به دلیل منش و نوع نگاهش به هنر و زندگی، جایگاهی ویژه داشت؛ جایگاهی که با سکوت و کنارهگیری چند دههایاش حتی پررنگتر هم شد.
سالها پیش، در یک مسترکلاس جملهای گفت که هنوز در ذهن من زنده است:
«هیچ فیلمسازی بدون درک تئاتر، نمیتواند به عمق زندگی برسد.»
او از اهمیت تئاتر در شکلگیری نگاه یک کارگردان سینما سخن میگفت؛ حرفی که در زمانهی آن روزها کمتر از زبان فیلمسازان شنیده میشد. تقوایی باور داشت که ریتم، بدن، فضا و مواجههی زنده با انسانها در تئاتر، پایهای است برای هر زبان تصویری عمیق در سینما.
این نگاه بیتردید بیارتباط با تجربهی شخصی او در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نبود؛ زمانی که یرژی گروتوفسکی، کارگردان و نظریهپرداز بزرگ لهستانی، به جشن هنر شیراز آمد. تقوایی در آن روزها او را به جنوب ایران برد تا با دمامنوازی و مراسم آیینی مردم جنوب آشنا شود. گروتوفسکی گفت که در آنجا «بزرگترین تبالنوازهای عمرش را دیده است.» آن مواجهه، نقطهی تلاقی دو جهان بود: زبان و عناصر تئاتر مدرن اروپایی و آیین زندهی ایرانی. و ناصر تقوایی کسی بود که این دو را به هم پیوند داد.
تقوایی کارگردانی بود که در آثارش، تاریخ و جغرافیای ایران را نه به شکل تزئینی، بلکه به عنوان جوهرهی روایت میآورد. مهمترین نمونهی این رویکرد، شاهکار او ناخدا خورشید (۱۳۶۵) است؛ اقتباسی آزاد از رمان «داشتن و نداشتن» اثر ارنست همینگوی که در سواحل خلیج فارس بازآفرینی شده است.
فیلم در زمان نمایش خود، تحسین گستردهای برانگیخت و موفق شد در جشنواره بینالمللی فیلم لوکارنو بدرخشد. بازی خیرهکننده داریوش ارجمند در نقش ناخدا خورشید، میزانسنهای بینظیر و زبان تصویری منحصر به فرد فیلم باعث شد تا این اثر در حافظهی تاریخی سینمای ایران ماندگار شود. بسیاری از فیلمسازان نسل بعدی اذعان کردهاند که «ناخدا خورشید» برای آنان حکم یک مدرسهی سینمایی را داشته است. جدا از تأثیراتی که پیش از این، فیلمهای «آرامش در حضور دیگران» با زیرمتنی جسورانه و نگاهی معترض و نقادانه درباره فروپاشی اقتدار و سکوت جامعه داشت، تقوایی با سریال ماندگار «داییجان ناپلئون» نیز طنزی تیز و روایتی از توهم قدرت و جامعه سنتی با بازیها و دیالوگهای درخشان از خود بروز داد، که یاد او را برای همیشه زنده نگه میدارد. آخرین ساختهی او، فیلم «کاغذ بیخط»، روایتی ظریف از بحران در روابط زناشویی است؛ با نگاهی انسانی، طنز تلخ و دیالوگهای دقیق، یکی از متفاوتترین آثار اجتماعی سینمای ایران شد.
با وجود این درخشش، ناصر تقوایی از اوایل دههی هشتاد به تدریج از سینما کناره گرفت. پروژههای متعددی ناتمام ماندند یا به مرحلهی تولید نرسیدند. اما سکوت او سکوتی منفعل نبود؛ نوعی اعتراض بود به ساختار بیمار و سیاستزدهی سینما، به محدودیتهایی که نفس خلاقیت را میگرفت. او اهل سازش نبود و نمیخواست در نظام تولیدیای کار کند که به تعبیر خودش «سینما را به حاشیه میبرد و شعار را به متن میآورد.»
این گوشهنشینی، تقوایی را بدل به چهرهای اسطورهای کرد؛ کارگردانی که نه با مرگ، بلکه با سکوتش، اهمیتش را تثبیت کرد.
تقوایی علاوه بر کارگردانی، نویسندهای دقیق و سینماگرانی تربیتشده داشت که بعدها خود بدل به فیلمسازان مطرح شدند. از سریال درخشان «داییجان ناپلئون» تا مستندهای اولیهاش دربارهی جنوب ایران، فیلمهای کوتاه «رهایی»، «باد جن»، «پنجشنبه بازار میناب»، «نخل» و دیگر آثار او سندی زنده از جنوب ایراناند؛ آثاری شاعرانه و مستندنگارانه که ریشههای فرهنگی، آیینی و اجتماعی این سرزمین را با نگاهی شخصی و دقیق ثبت کردند. همه و همه حامل نگاه انسانی و جزئینگر او بودند.
او جوایز متعدد داخلی و بینالمللی دریافت کرد، اما شاید بزرگترین جایزهی او همان تأثیری باشد که بر نسلهای بعد گذاشت. او نه فقط فیلم ساخت، بلکه زبان تصویری ساخت که ریشه در خاک، آیین، مردم و حافظهی تاریخی این سرزمین داشت.
مرگ ناصر تقوایی در واقع پایان یک دوره است؛ دورهای که در آن فیلمسازانی چون او، سینما را نه حرفه، بلکه رسالت میدانستند. یادش، نه با مراسم رسمی، بلکه با صداهای دمام، تصویر ناخدا خورشید در مه، و جملهای سادهی او در یک مسترکلاس برای من زنده میماند:
«تئاتر، سرچشمهای برای سینما است.»
آخرین خبرها
- «خائن کشی» آنلاین میشود
- مستند «در میان امواج» و روایتی زنانه از جنوب ایران
- تبری بهرام بیضایی از شبکه من و تو
- فیلم کوتاه «پیاده»؛ ایکاش وطن جای بهتری برای ماندن بود
- اکران آنلاین «قیف» از سهشنبه
- اولین اجرای «مزین السلطنه» تقدیم خبرنگاران میشود/ «ژن زامبی» در راه تماشاخانه هما
- وقتی از سینمای حرفه ای و اصیل حرف می زنیم
- نیرویی ماورایی برای فوتبالیستها؛ وقتی یک عشق زنانه میتواند کریستیانو رونالدو را هم دگرگون کند!
- بازگشت دِپ به هالیوود؛ پنه لوپه کروز و جانی دپ در یک فیلم اکشن مهیج بازی میکنند
- «پیر پسر» بهترین فیلم جشنواره لندنبریز شد
- «کیک محبوب من»؛ روایت سهل و ممتنع تنهایی
- فیلم جدید عبدالرضا کاهانی در بخش مسابقه ادینبورگ
- خواننده محبوب کشور: دوست دارم فرهاد مجیدی در ردیف اول کنسرتم مرا تماشا کند!
- رقابت «پیر پسر» در جشنواره ایرلندی
- فیلمی به تهیهکنندگی نوید محمدزاده در جشنواره لوکارنو
- چه کسی با اکران فیلم خارجی مخالف است؟
- تخریب دریک توسط تیم ملی آرژانتین با اشاره به کندریک لامار
- حکایت کوسههای مکانیکی «آروارهها» اسپیلبرگ
- ماراتن عذاب؛ کریستیانو رونالدو و اشکهایی که باید سرازیر میشد
- فیلمهای سعید سهیلی و مهران مدیری در راه سینماها/ تعویق یک هفتهای اکران «یادگار جنوب»
مرتبط با خبر
خبرهای پربازدید
درباره کامران فانی و ترجمهای ناب/ مرغ دریاییِ فانی
سینماسینما، مجید موثقی کامران فانی، مترجم، پژوهشگر و از چهرههای تأثیرگذار فرهنگ معاصر ایران، سالها با ترجمهی آثار ادبی و نمایشی، نقش مهمی در شکلگیری فهم ادبیات جهان در زبان فارسی داشت. ترجمههای دقیق، وفادار و در عین حال زندهی او، جایگاهی ماندگار برایش رقم زد. خبر درگذشت او، سکوتی...
۱۴۰۴/۰۹/۲۷
طعم تلخ گیلاس
سینماسینما، مجید موثقی؛ امروز که خبر فوت همایون ارشادی را شنیدم، طعم گیلاس در روحم تلخ شد. آن تلخی آرام و فروخوردهای که فقط از درون انسانهایی برمیخیزد که معنای زیستن را میان مرگ و زندگی، میان بودن و نبودن، جستوجو کردهاند. همایون ارشادی برای من فقط بازیگر «طعم گیلاس»...
۱۴۰۴/۰۸/۲۱
صیدِ کارگردان بزرگ
سینماسینما، مجید موثقی گیوم (Guillaume) من را با این جمله از خواب بیدار کرد: «باید زودتر برویم و گرنه بیفیلم خواهیم شد.» چنان هشداری از صدایش حس کردم که ناگهان متوجه شدم همراه او سوار مترو هستم، من حتی نمی دانم به کجا می رویم! او بهتر از هر کسی...
۱۴۰۳/۱۰/۲۹
درباره ساخته جدید علی عباسی/ امتحان نهایی «شاگرد»
سینماسینما، مجید موثقی «شاگرد» یا «کارآموز – The Apprentice» آخرین ساخته علی عباسی نمی تواند یک اثر تکان دهنده قلمداد شود. یک دیدگاه آنارشیستی چه فردگرا و چه جمع گرا، حتی اگر خودسرانه و مقاوم در برابر فرم های اجباری جامعه به نظر آید، شرط لازم و کافی برای یک...
۱۴۰۳/۰۸/۲۲
یک سینماگر ایرانی داور جشنواره فیلم توفوزی گرجستان شد
جشنواره فیلم «توفوزی» برای دومین بار از مجید موثقی سینماگر ایرانی ساکن سوئیس برای داوری فیلم های بلند و کوتاه بخش بین الملل این دوره دعوت به عمل آورد، این جشنواره پویانمایی از اعتبار و قدمت بالایی در آسیای میانه برخوردار است و بنیانگذار و دبیر هنری آنزوراب دیاسامیدزه است....
۱۴۰۰/۰۷/۲۳
سینماگر ایرانی برای دومین بار داور فستیوال «توفوزی» شد
جشنواره فیلم «توفوزی-TOFUZI» برای دومین بار از مجید موثقی سینماگر ایرانی ساکن سوئیس برای داوری فیلمهای بلند و کوتاه بخش بین الملل این دوره دعوت شد، به گزارش بانیفیلم، جشنواره ...ادامه مطلب
۱۴۰۰/۰۷/۲۳
اعضای هیات داوری و انتخاب بین الملل معرفی شدند
سینماپرس: سرگئی دوروتسوی، مارینا توروپیگینا و مهرداد اسکویی داوری و بهمن آقایی، الهه نوبخت و مجید موثقی انتخاب بخش بین الملل نهمین جشنواره بین المللی فیلم وارش را برعهده دارند.
۱۳۹۸/۰۲/۰۶
راهیابی «آخر پاییز» به جشنواره استیف کرواسی
فیلمِ کوتاه «آخر پاییز» به نویسندگی و کارگردانی آرمین ابراهیمی و محصول مشترک ایران و بنگلادش به جشنواره بینالمللی فیلم استیف کرواسی راه پیدا کرد. به گزارش رسیده، این فیلم که توسط آرمین ابراهیمی در کارگاه فیلمسازی جشنواره داکا و زیر نظر مجید موثقی و محمد گذرآبادی ساخته شده، روایت...
۱۳۹۶/۱۱/۱۴
روایت کمترشنیده شده از ناصر تقوایی
ناصر تقوایی میگفت: وظیفه اصلی ما فیلمسازان، نویسندگان و نقاشها این است که زبانی بومی برای این حرفهها پیدا کنیم و بزرگترین کاری که این نسل میتواند انجام بدهد، غنیتر کردن آن است.
۱۴۰۵/۰۴/۲۱
اولین نمایش نسخه مرمتشده «کاغذ بی خط» در موزه سینمای ایران
در ادامه برنامه «کلاسیکهای کانون» کانون کارگردانان سینمای ایران، سهشنبه ۲۳ تیرماه،ساعت۱۷ نخستین نمایش نسخه مرمتشده فیلم «کاغذ بی خط» به کارگردانی ناصر تقوایی، در موزه سینمای ایران برگزار خواهد شد. به گزارش سینماسینما، در این مراسم، فیلم «کاغذ بی خط»؛ اثر ماندگار ناصر تقوایی که به همت فیلمخانه ملی...
۱۴۰۵/۰۴/۲۰
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
هدیه تهرانی، خسرو شکیبایی، جمیله شیخی و... روی پرده
نسخه مرمت شده فیلم سینمایی «کاغذ بی خط» به کارگردانی ناصر تقوایی و با بازی هدیه تهرانی و خسرو شکیبایی به نمایش درمیآید.
۱۴۰۵/۰۴/۲۰
ناصر تقوایی که عاشق فوتبال بود!
ناصر تقوایی از طرفداران پروپا قرص فوتبال بود و اتفاقات فوتبال را پی میگرفت، حتی برخی او میگویند او اشراف کاملی به فوتبال داشت و مفسر فوتبال بود.
۱۴۰۵/۰۳/۲۷
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
مقایسه فیلمنامه «کوچک جنگلی» تقوایی با سریال افخمی/ از پژوهشِ روایتمحور تا روایتِ موردپسند صداوسیما
سینماسینما، سیدحسام فروزان فیلمنامه «کوچک جنگلی» نوشته ناصر تقوایی محصول سالهای پایانی دهه پنجاه و اوایل دهه شصت است؛ دورهای که سینما و تلویزیون ایران در وضعیت پرآشوب پس از انقلاب و تغییرات ساختاری نهادهای تولیدی قرار داشتند. تقوایی در ابتدا این سناریو را برای یک فیلم سینمایی سه ساعته...
۱۴۰۴/۰۹/۲۳
سیر تحول قهرمان و جبر محیط در سینمای ناصر تقوایی: از «صادق کرده» تا «ناخدا خورشید»
سینماسینما، مسعود ارجمندفر ناصر تقوایی، یکی از برجستهترین و وسواسیترین سینماگران موج نوی ایران، همواره مرزبانی ظریف بین ادبیات و سینما را بر عهده داشته است [۶]. او با پیشینه ادبی قدرتمند و شناخت عمیق از جغرافیا و فرهنگ جنوب ایران، آثاری خلق کرده که فراتر از روایت داستانی، به...
۱۴۰۴/۰۸/۱۹
«اربعین» تقوایی نبود نمیشد از «ممد نبودی» حرف زد
محسن شریفیان گفت: اگر ناصر تقوایی در سال ۴۸ مستند «اربعین» را در بوشهر ضبط نمیکرد، ما نمیتوانستیم بعدها درباره آثاری چون «ممد نبودی» حرف بزنیم.
۱۴۰۴/۰۸/۱۸
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
وقتی درختان شهر در جشنواره شهر موضوعیت ندارد
در نشست رسانهای جشنواره فیلم شهر ،اعتراض به قطع درختان شهر توسط تعدادی از خبرنگاران، بحث برانگیز شد. به گزارش سینماسینما، مریم پیرکاری، دبیر نهمین جشنواره فیلم شهر در پاسخ به پرسش درباره قطع درختان و… با تأکید بر این که جای طرح چنین مسائلی در نشست خبری یک جشنواره...
۱۴۰۴/۰۸/۱۸
«شب ناصر» در خانه سینما برگزار میشود
رویداد «شب ناصر» در پاسداشت یاد و میراث زندهیاد ناصر تقوایی شنبه ۱۷ آبان در خانه سینما برگزار میشود. نوشته «شب ناصر» در خانه سینما برگزار میشود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۴۰۴/۰۸/۱۴
منتظر بمانید..
منتظر بمانید..
«سامی» ادای دین به فرهنگ و سینمای خوزستان
سینماسینما، سعید رجبی فروتن فیلم «سامی» اولین تجربه نیمه بلند حبیب باوی ساجد داستاننویس و فیلمساز عرب خوزستانی است. تماشای فیلمی که سازنده آن با احمد محمود، کیانوش عیاری و ناصر تقوایی حشرونشر داشته و با اشتیاق از مکتب ادبی و هنری آنها نکتهها آموخته است، خالی از لطف نیست....
۱۴۰۴/۰۸/۱۱
«ای ایران»؛ تابلوی یک ملت در قاب ماسوله
سینماسینما، محمد ناصریراد فیلم «ای ایران» ساختهی ناصر تقوایی، از آن دست آثاری است که در جغرافیای محدود خود، گسترهی یک سرزمین را به نمایش میگذارد. ماسوله در این فیلم، کارکردِ صرفا لوکیشن نداشته و عملا استعارهای از تمام ایران است؛ شهری پلکانی که طبقاتش از بالا تا پایین، بازتابی...
۱۴۰۴/۰۸/۰۹
محسن امیریوسفی: آقای تقوایی عزیز! شما هنوز هم ناخدای کشتی سینمای مستقل ایران هستید
عصر روز سهشنبه، ششم آبانماه مراسم یادبود ناصر تقوایی چند هفته پس از درگذشت این هنرمند در سالن شهناز خانه هنرمندان توسط کانون کارگردانان خانه سینما برپا شد. به گزارش سینماسینما، متن سخنان محسن امیریوسفی نائب رئیس خانه سینما و نماینده کانون کارگردانان سینمای ایران در مراسم یادبود ناصر تقوایی...
۱۴۰۴/۰۸/۰۷
سیری در سینمای ناصر تقوایی/ سفری به آبهای آنسوی کرانهی رویا
سینماسینما، شهرام اشرف ابیانه ۱ نوشتن دربارهی تو کار سختی است ناصر خان. تویی که کلاسهای فیلمسازیات از دههی هفتاد شمسی زبانزد خاص و عام بوده. البته ادعاهایی هم مبنی بر کلاسهای بازیگری در دههی شصت هم بواسطهی یکی دو عکس نقل این و آن بود، اما هیچوقت تایید نشد....
۱۴۰۴/۰۸/۰۷
یادبود ناصر تقوایی برگزار شد/ خالق «کاغذ بیخط» غریب بود
جمعی از کارگردانان و سینماگران برای یادبود ناصرتقوایی در خانه هنرمندان ایران گردهم آمدند. به گزارش سینماسینما، عصر روز سهشنبه، ششم آبانماه مراسم یادبود ناصر تقوایی چند هفته پس از درگذشت این هنرمند در سالن شهناز خانه هنرمندان توسط کانون کارگردانان خانه سینما برپا شد. در این برنامه بجز مرضیه...
۱۴۰۴/۰۸/۰۷
مراسم یابود ناصر تقوایی برگزار میشود
کانون کارگردانان سینمای ایران مراسم یادبود زندهیاد ناصر تقوایی را در سالن استاد شهناز خانه هنرمندان برگزار میکند. نوشته مراسم یابود ناصر تقوایی برگزار میشود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.
۱۴۰۴/۰۸/۰۴