نگاهی به علل شکست یا موفقیت فیلم‌های امسال؛ بخش سوم_فیلم‌هایی که در حسرت ده میلیاردی شدن ماندند

مطلب حاضر مروری دارد بر ابعاد مختلف فروش فیلم های اکران شده در سال جاری.
لانتوری؛ همه کار برای فروش!«لانتوری» فیلمی که با چشمداشت به رقم خوردن فروش های بالای ده میلیارد در سال جاری، برای چنین گیشه ای دندان تیز کرده بود و الحق افتتاحیه گرمی هم داشت، در مرز شش میلیارد تومان از قافله جا ماند. ساخته رضا درمیشیان اگرچه با مضمون اسید پاشی ساخته شده، اما در تبلیغات خود به ویژه در آنونس ها و تیزرها این وجه از قصه را به طور کامل پنهان کرده بود و حرفی از بخشهای مستند گونه فیلم هم نمی زد. به همین دلیل شبهه صرفاً عاشقانه بودن داستان فیلم پیش می آمد و مردم در رجوع به سالن های نمایش دهنده آن، همچون ایام جشنواره فجر با سکانس های دلخراش مواجه می شدند. موردی که شاید تا چهار- پنج میلیارد تومان به فروش فیلم کمک کرد، امابه سرعت به سردی گرائید و متوقف شد. لانتوری اگرچه داعیه طرح یک معضل اجتماعی یعنی اسید پاشی را داشت و مثلاً با نگاهی صریح به آن پرداخته بود، اما خلط مباحث مطرح شده در آن از کیف قاپی گرفته تا زورگیری، مواد مخدر، دوستی های خیابانی،‌ چنان گستره ای را می طلبید که فضای یک فیلم سینمایی برای آن کفایت نمی کرد. ضمن اینکه بخش مستند نمای فیلم هم به جهت کارکرد نادرست و در نیامدن سکانسها، ابعادی کاریکاتوری گرفته بود و از تأثیر گذاری احتمالی می کاست. سازندگان البته با حاشیه سازی در جریان تبلیغات فیلم تلاش کردند تا به جای تمرکز بر فیلم و معرفی دقیق آن، با توسل به مسائل غیرهنری به فروش فیلم کمک کنند که تقریباً موفق هم بودند. از سوی دیگر، حضور و بازی نوید محمدزاده در رأس فیلم در جذب انبوه مخاطبان علاقه مند بی تأثیر نبود. بازیگری که امسال با «خشم و هیاهو» و «ابد و یک روز» سالی طلایی را پشت سر گذاشت و خوب هم جایزه گرفت. مسئله ای که در گیشه «لانتوری» هم موثر بود.

از جمله مسائلی خارجی که روی فروش لانتوری تأثیر گذاشت، اعتراض آمنه بهرامی یکی از قربانیان اسید پاشی از سازندگان فیلم بود که آنرا برداشتی بدون اجازه از زندگی خود می داند و نام آنرا به گوش خیلی ها رساند. خیلی ها هم البته بدون آنکه چیزی از این قضیه بدانند، صرفاً برای تماشای عاشقانه ای که در تبلیغات با محوریت مریم پالیزبان، نوید محمدزاده و تا حدودی باران کوثری جلوه داده می شد، راهی سینماها می شدند. بد نیست نظر مسعود فراستی را هم درباره این فیلم بشنوید: «فیلم پرهیاهویی است، حتی قبل اکران جشنواره ای اش. بعضی بسیار خوششان آمده ـ حتی قبل از دیدن ـ‌ و برخی بسیار متنفرند ـ‌ باز هم قبل از دیدن، اما فیلم، خیلی بد نیست. «عصبانی نیستم ۲» است و عقب تر از آن. تکنیک کمی آرام شده، اما همچنان گیج است و شلوغ. نه مستند  است، نه داستانی. شخصیت اول در نیامده. فیلم نان سوژه ملتهبش را می خورد و نان نام جنجالی اش. با جنجال آفرینی خیلی نمی شود جلو رفت، عقب چرا»!

جست و جو در میان نظرات تماشاگران فیلم هم شما را با موجی متلاطم و غیر یکدست از دیدگاه ها مواجه میکند که گاهی به شدت ناقض یکدیگر هستند؛ یکی فیلم را اثری ضعیف، غیر ماندگار و حتی مزخرف دانسته و دیگری گفته آنرا چند بار دیده و بسیار دوستش داشته.

در هر حال نکته ای که در ارزیابی لانتوری به ویژه در مقطع حاضر فاصله گرفتن از هیاهوی اکران مشخص می نماید، اینکه فیلم اگرچه در رده سینمای قصه گو و اجتماعی به عنوان یکی از پرطرفدارترین اشکال فیلمسازی در ایران جای می گیرد، اما در تاریخ سینمای ما به جهت سیطره نوعی نگاه بازاری و سودجویانه که در کلیت فیلم آزار دهنده هم هست، جایگاه معتبری برای خود دست و پا نمی کند. حتی اگر به زور شبه جشنواره ها و هفته های فیلم کم اهمیت، برای آن جایزه بتراشیم و افتخار بخریم.


زاپاس؛ کمدی غیرمنتظره«زاپاس» اگرچه در جشنواره فیلم فجر پارسال توانست در میان فیلم های منتخب مردمی قرار گیرد، اما در آغاز اکران دچار مشکلات حادی شد. همزمانی با روی پرده رفتن «دراکولا» با قطب محبوبی مثل رضا عطاران خیلی زود تأثیر منفی اش را روی ساخته برزو نیک نژاد گذاشت تا فروش آن ناامید کننده باشد. این در حالی بود که زاپاس از فاکتورهای یک فیلم گیشه پسند، تنها ژانر کمدی و جواد عزتی ـ که فیلم «در مدت معلوم» با بازی او جزو پرفروش های سال گذشته بودـ را آن هم در یک نقش فرعی داشت. امیر جعفری بازیگر اصلی فیلم که انرژی فراوانی هم روی نقش گذاشته بود، هیچگاه یک کمدین بفروش نبوده است، ولی بازی جذاب او یک تنه در عین به سایه بردن سایر بازیگران فیلم، روی شکل گیری عمده شوخیهای آن کارگر افتاد. هر چند بازی در خور جعفری در این فیلم از سوی داوران جشنواره ۳۴ فجر دیده نشد و از میان بازیگران زاپاس، تنها شبنم مقدمی جایزه گرفت.

زاپاس یک ویژگی دیگر هم دارد و آن این است که بر خلاف اکثر کمدی های سالهای اخیر، به هر قیمتی نمی خنداند و مستانه در شوخی های غیر اخلاقی غلت نمی زند. برزو نیک نژاد با قریحه شیرین کمدی نویسی اش که نمونه های آنرا در تلویزیون با «دودکش» و «دردسرهای عظیم ۱» به خاطر داریم، در زاپاس هم روی دیالوگ های طنز و طرح ریزی موقعیت های شوخ متمرکز شده بود. او از پتانسیل زوج محبوب دو سری سریال تلویزیونی اش (دردسرهای عظیم) هم در این فیلم بهره گرفت و الناز حبیبی و جواد عزتی در تبلیغات محیطی و مجازی فیلم عصای دست پروژه شدند. البته با تمام این تفاسیر، فیلم متهم به تله فیلم شدن بود و برخی به کارگردان خرده گرفتند که نتوانسته از ظرفیت های سینمایی در فیلمش استفاده کند و از مدیوم تلویزیون فاصله بگیرد.

«زاپاس» در آغاز فروش متوسطی داشت و دو هفته اول آن با رقم های روزانه ۲۰ ـ ۳۰ میلیون می گذشت که چنگی به دل نمی زد. به ویژه آنکه عطاران با «دراکولا» رقیب قدری بود که مخاطبان بالقوه «زاپاس» را هم به سوی خود می کشاند. تدارک سازندگان زاپاس برای انتشار آنونس ها و بریده های فیلم در فضای مجازی در کنار دلسردی سینماروها از فیلم عطاران، ناگهان بستری مساعد برای فروش زاپاس فراهم کرد. فیلم نیک نژاد در هفته سوم، آن هم در شرایطی که گمان می رفت پیش از آنکه میلیاردی شود‌، با افت کف فروش از گردونه رقابت خارج خواهد شد، خود را بالا کشید و در نهایت با توشه ای پنج میلیاردی از گیشه خداحافظی کرد. ضمناً باید از چندین مراسم اکران مردمی که با حضور تعدادی از سازندگان فیلم در تهران و شهرهای دیگر صورت گرفت هم گفت که در شناساندن آن و جذب مخاطب به سینماها کارکرد خوبی داشتند و موجب شدند فیلمی که شاید در نخستین نگاه، جایش در میانه های جدول فروش سالانه به نظر می رسید، هشتمین فیلم پرفروش امسال،‌ دست کم تا این مقطع باشد.
دراکولا؛ شکست عجیب؟!فیلم «دراکولا» که پیش از اکران از آن به عنوان امید گیشه و رکورد شکن یاد می شد و رقبای خود را با این الفاظ حسابی ترسانده بود، در میان فیلم های کمدی ای که امسال اکران شدند، ماقبل آخر شد! دراکولا با تخفیف، حدود چهار میلیارد فروخت و حسرت گذر از مرز ده میلیارد و رکورد شکنی در دلش ماند. اما واقعاً چرا دراکولا که همه شرایط برای فروش سرسام آور آن مهیا بود، با وجود فروش سه ـ چهار میلیاردی، در فهرست ناکامان امسال گیشه جای گرفت.

مشکلی که اصولاً برای ساخته های سینمایی عطاران روی می دهد و موفقیت های تلویزیونی سالهای گذشته او را کمرنگ می سازد.

شاید مهمترین علت این اتفاق در به اصطلاح «نگرفتن» سینمایی های کمدین باهوش و مستعدی مثل عطاران، تمایل او به نوآوری های تضمین نشده و بدعت های ریسکی در فرم و محتوا باشد. در همین دراکولا شاهد بودیم که فیلم با وجود افتتاحیه های صد و چند میلیونی که زمینه ساز ورود سریع فیلم (در کمتر از دو هفته) به باشگاه میلیاردی ها شد، در ادامه رخوت شدیدی را گریبانگیر گیشه خود دید و دچار افت فروش شد. سینماروهایی که برای تماشای یک عطاران شوخ و شنگ به سالن ها رفته بودند، پس از گذشت نیم ساعت ناگهان خود را رو در رو با کاراکترهایی بدقلق دیدند که یا در حال مصرف مواد مخدر هستند و یا درباره آن حرف می زنند. ارجاع های فیلم به تصاویر خون آشامی آن هم برای تماشاگرانی که بدون شنیدن هشدار بلیت خریده و وارد سالن شده اند و در میان آنان طیف سنی کودک و نوجوان هم مشاهده می شود، موجب شد فیلم در افواه عمومی به عنوان یک اثر وحشتناک هم تلقی شود که این مسئله ضربه نهایی را بر پیکره آن وارد کرد. عطاران از قابلیت های عمیق کمدی آفرینی و شوخی سازی اش در فیلم دور بود و محو و شیفته وجوه دراکولایی و ومپایری فیلمنامه اش به چشم می آمد. حال آنکه نمونه های بسیار بهتر و جذاب تر این زیر ژانر در سینما و تلویزیون جهان بارها ساخته و پسندیده شده و «دراکولا»ی ایرانی جایی در میان آنها نخواهد داشت؛ آن هم با وجود محدودیت های وطنی. «دراکولا» با لطمه ای که از ناحیه همین خلاءها خورد، تماشاگران بالقوه اش را از دست رفته دید و زمین خورد. از سویی گفته می شد فیلم ۱۵ مورد اصلاحیه خورده که شاید این مسئله هم تأثیر منفی خود را روی آن گذاشت. با تمام این اوصاف، نباید از بازی غافلگیرکننده و هوشمندانه لوون هفتوان در این فیلم گذشت که برخلاف انتظارها، ستاره اصلی «دراکولا» بود و خیره کننده ظاهر شد.


ناردون؛ گیشه امیدوار کنندهوضع «ناردون» از جهاتی با شرایط اکران فیلم «زاپاس» مشابه بود. نهمین ساخته فریدون حسن پور، پرفروش ترین فیلم کارنامه او هم شد و حدود چهار میلیارد تومان پول به جیب زد. فیلم از نیمه مرداد روی پرده رفت؛ یعنی در مقطعی که زاپاس آخرین نفس های خود را روی پرده می کشید و دست «دراکولا» هم رو شده بود. همین شد که فیلم  حسن پور به عنوان تنها کمدی روی پرده، طرفداران پرشمار این ژانر را به سوی خود فرا خواند و روندی تصاعدی را برای گیشه آن رقم زد. چهار میلیارد برای فیلمی که ستاره گیشه پسند ندارد، رقم قابل توجهی است. امین حیایی در مقام بازیگری که سالهاست گیشه مقبولی ندارد، لیلا اوتادی بازیگر فیلم های ویدئویی و کمدین های تلویزیونی مثل مهران غفوریان، سیروس گرجستانی،‌ شهرام قائدی، امیر نوری و مهران رجبی، هیچیک در وهله اول و روی کاغذ شانسی برای کمک به چند میلیاردی شدن «ناردون» محسوب نمی شدند. فیلمساز با تکیه بر محبوبیت این چهره ها در تلویزیون و درخشش بعضی از آنان در «خندوانه» ـ خاصه غفوریان و علی مسعودی ـ فیلمش را جلوی دوربین برده بود، ولی او هم همچون نیک نژاد کوشیده بود فیلمی پاکیزه بسازد و به ورطه نمونه های غیراخلاقی آثار کمدی نیفتد. هر چند ناردون هم با وجود دشواریهای اجرا در لوکیشنهای روستایی و چند سکانس سخت رودخانه که جدا از همکاری و دل دادن بازیگران، بی تردید کارگردانی را هم با موانعی مواجه می کرده، از اتهام تله فیلم نمایی مصون نماند. البته فیلم خوش شانس بود که گرفتار حاشیه های منفی از جمله اعتراض های قومیتی – نظیر آنچه درباره سریال «پایتخت» شاهدش بودیم ـ نشد و حتی رویکرد قصه به قضیه مرگ و خاکسپاری هم واکنش منفی در پی نداشت تا اکران بی دردسری را سپری کند.

با این وجود، کمدی «ناردون» جز یکی ـ دو سکانس از جنسی نیست که صدای خنده تماشاگرانش مانع از فهم دیالوگ ها شود و فیلم بیشتر بر مدار موقعیت های شبه کمیک قوام نیافته می چرخد. دیالوگ ها اغلب عاری از شوخی هستند و استفاده از بداهه گوی خلاقی مثل غفوریان نیز به واسطه آنکه در قامت یک کاراکتر سوء استفاده گر و منفی ظاهر شده،‌ کمکی به افزایش بار کمدی آن نکرده است. فیلمساز گویی با درک این مسئله، در جای جای فیلم از موسیقی ها و ترانه های فولکلوریک زادگاهش بهره گیری کرده و با یاری گرفتن از طراحی صحنه و لباس چشم نواز و رنگهای شاد، خواسته کاستی های ملاحت بار فیلمش را بپوشاند.

در هر حال بیراه نیست اگر بگوئیم حسن پور با فروش امیدوار کننده این فیلم بزودی باز هم در سینما فیلم دیگری بسازد و در سایه موفقیت نسبی تجاری آن، تهیه کنندگی ساخته بعدش را خود عهده دار شود.


دختر؛ تناسب ظرف و مظروف«دختر» هشتمین ساخته رضا میرکریمی از اوایل تابستان در گروه آزاد اکران شد و علی رغم توقع سازندگان برای فروش غیرمنتظره با سه میلیارد تومان از گیشه خداحافظی کرد. ضمن آنکه فیلم در هفته های اول اکران، فروش روزانه امیدوار کننده ای نداشت و با دردسر زیادی وارد باشگاه میلیاردی ها شد. سازندگان تلاشهای تبلیغاتی ناکامی را برای پرفروش جلوه دادن «دختر» انجام دادند، اما این در حالی بود که دفتر پخش فیلم در چند روز اول حتی از اعلام رقم فروش به دلیل پایین تر از حد انتظار بودن آن طفره می رفت. ضمن اینکه «دختر» غیر از اعتبار کارگردانش و دیگر ارزشهای فیلم، از الگوهای گیشه پسند تضمین شده ای هم برخوردار نبود و این انتظار سازندگان برای فروش ظاهراً بالای پنج میلیارد، طبق آنچه در نحوه تبلیغات و خبر رسانی های حین اکران به ذهن متبادر می شد، چندان منطقی نبود. ولی آیا واقعاً فیلم «دختر» پتانسیل فروش حیرت انگیز را داشت؟ پاسخ منفی است. اگرچه فیلم در جشنواره فجر سال گذشته موفق به تصاحب سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن و نامزد دریافت جایزه در رشته های بهترین فیلم، فیلمبرداری،‌ مکمل زن،‌ نقش اول مرد، فیلمنامه و کارگردانی بود،‌ ولی از سوی منتقدان با ایراداتی در سناریو و نحوه شخصیت پردازی مواجه شد. فیلم در میانه های راه از ریتم کند در قصه گویی و فضای سکانس ها لطمه دیده و موجب می شود شوک ابتدایی داستان و التهاب قصه تا حد زیادی فروکش کند. از نیمه فیلم به پایان،‌ این تنها هنر بازیگری فرهاد اصلانی و مریلا زارعی است که انگیزه ای برای تماشاگر در همراهی با فیلم ایجاد می کند. ضمن اینکه نمی توان از حضور غافلگیر کننده و حرفه ای بازیگر نوظهوری مثل ماهور الوند گذشت. چهره ای که تمام پیش فرض های نادرست مبنی بر دخالت پدرش سیروس الوند در پروسه بازیگر شدن او را از میان برد. ماهور الوند در نخستین آزمون جدی اش که به دلیل جنوبی بودن کاراکتر و همبازی شدن با مریلا زارعی و فرهاد اصلانی به عنوان دو چهره شاخص این عرصه وظیفه دشواری را هم پیش روی خود می دید. در هر حال تمام اینها در جریان تبلیغات فیلم نمی توانستند خیلی کارگر باشند. سازندگان اما در تبلیغات «دختر» تلاش کردند آنرا یک فیلم تجاری جوان پسند و حتی در ابعادی «شاد» معرفی کنند که دخترها در آن خوشگذرانی می کنند و بگو بخند دارند. حال آنکه مفاهیم آموزشی فیلم پررنگ تر از آن است که بتوان چنین توقعاتی را از آن داشت و با این دیدگاه‌، راضی از تماشای آن شد. «دختر» اگر در معرفی به مخاطبان از منظر دیگری غیر از آنچه شاهدش بودیم، با تمرکز بر ارزشهای اخلاقی و انسانی اش شناسانده می شد، شاید سرانجام بهتری می یافت.
ادامه دارد …منبع: روزنامه بانی فیلم